Gedeelde Unie, gedeelde cultuur?

december 2, 2015 at 9:10 pm  •  0 Comments  •  51 views

By

Er is sprake van globalisering. De wereld wordt  ‘kleiner’ of in woorden van journalist Thomas Friedman ‘De aarde is plat’[i]. Wat betekent dit nu voor de hedendaagse cultuur? Zal door het veelvuldige contact tussen mensen van over de hele wereld een wereldwijde cultuur ontstaan? Of zullen verschillende subculturen blijven bestaan en misschien zelfs sterker worden door globalisering? Met de aanslagen in Parijs, lijkt heel Europa lijnrecht achter Frankrijk te staan en ‘onze cultuur’ te willen verdedigen. Maar is er in de Europese Unie eigenlijk wel sprake van een gedeelde cultuur? Of is dit meer een transnationale cultuur waar men zich mee identificeert? Dit artikel zal ingaan op de relatie tussen globalisering en Europese cultuur en onderzoeken of er binnen de EU kan worden gesproken over één cultuur.

Er zijn verschillende ideeën over globalisering en cultuur, die in een grof onderscheid kunnen worden ondergebracht, namelijk het onderscheid tussen globalisering en multiculturalisme[ii]. Na de val van de ijzeren muur is er aan de ene kant steeds meer sprake van  een ‘global culture’, die wordt getypeerd door vrije uitwisseling van informatie- en kapitaalstromen, nieuwe communicatienetwerken, een uitbreidende markt, de expansie van transnationale corporaties, toerisme etc. Vaak wordt als men praat over global culture in feite ‘pan-Americanism’ bedoeld, al wordt dit niet altijd expliciet benoemd. Aan de andere kant is er het idee van multiculturalisme of cultureel pluralisme. Multiculturalisme onderkent dat er een variëteit aan verschillende culturen bestaat, met eigen tradities, die niet alleen onafhankelijk maar ook zelfvoorzienend zijn en nauwelijks te begrijpen of te doorgronden voor elkaar. Alle culturen, klein of groot, hebben een waarde en moeten gelijk gerepresenteerd zijn, zowel binnen grote nationale culturen als internationaal[iii].

Globalisering en identiteit in de Europese Unie

Er zijn verschillende verbanden te zien tussen globalisering en de verschuiving in identiteit bij Europeanen. Deze zijn complex, veelzijdig en bovendien omstreden[iv]. De Pater, Leneker en Bluunk bespreken in hun boek Europa: ruimtelijke samenhang en verscheidenheid in de Europese Unie, zes dimensies van de relatie tussen beide concepten.

  1. Economische globalisering verzwakt de binding van mensen aan de nationale staat

Een dergelijke opvatting is naar voren gekomen in de relatie tussen cultuur en globalisering. Auteurs als Zingle en Bird en Stevens beschrijven het ontstaan van respectievelijk gemixte culturen en nieuwe ‘global cultures’. Er wordt hier vooral gedoeld op de internationalisering van de economie en het feit dat de economie zich daarmee in toenemende mate aan de invloed van staten onttrekt. Gevolg is dat ondernemingen zelf kunnen kiezen welke plaats in de wereld het meest kostenefficiënt is voor hun productie. Voor Europa betekent dit dat in veel landen productiecapaciteit is verdwenen en nog verder zal gaan verdwijnen. Europese overheden kunnen geen hoge belastingen vragen van bedrijven, omdat ze dan zullen uitwijken naar andere landen voor hun productie. In Europese landen verdwijnen banen en belastinginkomsten en het overeind houden van de verzorgingsstaat kost Europese landen moeite. Het is tegen deze achtergrond dat de burger het gevoel kan hebben dat de staat minder ‘te bieden’ heeft en dit is nadelig voor de identificatie met een land. Daarnaast zorgt economische globalisering in ieder land voor winnaars en verliezers. Een gevoel van nationale samenhorigheid wordt door middel van deze polarisatie verzwakt. Daar komt nog bij dat de staat minder financiële middelen heeft om de ‘verliezers’ van de economische globalisering te compenseren.

  1. Blokvorming: ‘nieuw regionalisme’

Economische globalisering heeft ertoe geleid dat wereldwijd landen hun krachten bundelen in de vorm van regionale blokken. In de literatuur wordt dit proces van regionale blokvorming ook wel ‘nieuw regionalisme’ genoemd. Er zijn meerdere doelen voor ‘nieuw regionalisme’. Op economisch gebied gaat het voornamelijk om deregulering, privatisering en ander markt verruimende maatregelen om de economie en concurrentiepositie van het ‘blok’ te versterken. Veel sociale wetenschappers zijn het er over eens dat Europese blokvorming kan zorgen voor een versterking van de Europese identiteit op de lange termijn. In Europa is een sterke sociaal-culturele traditie en ook de politieke tradities van Europa zouden ervoor kunnen zorgen dat Europa globalisering met een ‘sociaal gezicht’ kan afdwingen Belangrijk is om nogmaals te benadrukken dat dit wel gaat over een proces op de lange termijn.

  1. Globalisering en regio’s

Europese landen staan onder druk van internationale concurrentie en kennen een verminderd interventievermogen. Gevolg hiervan is dat Europese landen, steden en regio’s steeds meer in een directe onderlinge concurrentiestrijd komen te staan, binnen de wereldeconomie. De factoren van het economisch succes van een bepaalde regio zijn veelvuldig onderzocht. Uit dit onderzoek is gebleken dat regionale identiteit een belangrijke rol speelt bij economisch succes. Regionale cultuur, gevoelens van saamhorigheid en het bestaan van een regionale civil society, blijken belangrijke factoren voor regionaal economisch succes. Regionale overheden zijn zich hiervan bewust en zetten daarom nadrukkelijk in op externe en interne voorlichting en public relations. Wanneer bestuurlijke en economische elites zich gaan inzetten voor de identiteit van de regio, kan deze extra worden versterkt. Daarnaast hebben veel landen in Europa de afgelopen decennia gedecentraliseerd. Hiervoor is beschreven hoe de burger in Europa het gevoel kan hebben dat de centrale overheid minder te ‘bieden’ heeft. De Europese burger kan echter door de decentralisaties het gevoel krijgen dat de lokale overheid wel meer te bieden heeft en dit versterkt ook de regionale identiteit. Ten slotte heeft globalisering nog een ander effect op de regionale identiteit in de Europese Unie. Door de onzekerheden en veranderingen die de Europese Unie met zich meebrengt, is het teruggrijpen op het vertrouwde een begrijpelijke reactie. Streektalen en streekgerechten herleven weer en de rol van regionale media mag niet worden onderschat.

  1. Mondiale identiteiten

Het is ook mogelijk dat globalisering juist leidt tot gevoelens van wereldburgerschap. Theoretisch gezien is deze kans klein: een cultuur vereist een gemeenschappelijk verleden, gemeenschappelijke actuele ervaringen en een gemeenschappelijk doel. Dit alles is op wereldschaal niet goed denkbaar. Wel is het mogelijk dat mondiale, grensoverschrijdende identiteiten belangrijker worden. Gedacht kan worden aan natuurbeschermers of bijvoorbeeld homoseksuelen. Dit soort netwerkachtige grensoverschrijdende identiteiten speelt echter nog geen rol bij de grote meerderheid van de Europeanen.

  1. Culturele globalisering en fragmentatie van identiteiten

Het is lastig om per Europees land exact de bijbehorende cultuur te omschrijven. Dit heeft te maken met het feit dat invloed van culturen over de hele wereld, terug te vinden is in alle Europese landen. Het is bijvoorbeeld niet gek om in een Nederlands dorp een Chinees restaurant terug te vinden. Op  oppervlakkige culture kenmerken, zoals de kledingstijl van mensen, is de invloed van culturen over de hele wereld in ieder geval zichtbaar. Echter, ook de dieperliggende lagen van cultuur worden geraakt en dit leidt tot fragmentatie van identiteiten in de gehele wereld en dus ook in Europa.

  1. Transnationale identiteiten

Ten slotte is er de invloed van transnationale identiteiten in Europa. Door migratie van bevolkingsgroepen naar Europa en binnen Europa zijn er in Europese landen miljoenen inwoners die eerder een transnationale identiteit kennen dan een nationale identiteit. Denk bijvoorbeeld aan de Surinaamse bevolking in Nederland.

Wat zeggen deze zes verbanden tussen globalisering en identiteit nu? Geconcludeerd kan worden dat ondanks dat de nationale identiteit als dominante laag van territoriale identiteit in belang heeft afgenomen, het voor de meeste Europeanen toch nog steeds de belangrijkste identiteit is[v]. Eenwording in Europa heeft niet kunnen zorgen voor een Europese identiteit. Globalisering heeft wel geleid tot een verscheidenheid aan identificatie- en expressiemogelijkheden voor de Europese bevolking.

Opinieonderzoek naar globalisering en identiteit in de EU

De Europese identiteit zou dus door globalisering niet zijn vergroot, maar eerder de Europese burgers nog meer mogelijkheden hebben gegeven om zich met bepaalde transnationale groepen of ideeën te identificeren. Belangrijk is nu om te bekijken wat opinieonderzoek onder Europese burgers zelf zegt over de identiteit. Bevestigt dit het beeld dat in de literatuur naar voren komt over het ontbreken van een identiteit?

In Europa wordt eens per twee jaar een onderzoek gehouden, de ‘Eurobarometer’. Europeanen uit alle landen van de Europese Unie worden geïnterviewd, om er achter te komen wat hun ideeën en meningen zijn over verscheidene onderwerpen. Een onderwerp is het Europees burgerschap[vi].

Zes van de tien Europese inwoners ziet zichzelf als een burger van de Europese Unie. Dit is redelijk stabiel, in 2010 was het aantal Europese inwoners dat zichzelf burger van de Europese Unie voelde, gelijk. Echter, binnen deze meerderheid van inwoners die zich burger van de Europese Unie voelt, geeft maar 22 procent van de respondenten aan dat hij zich ‘definitely’ een burger van de Europese Unie voelt. In de Eurolanden is het gevoel burger van de Europese Unie te zijn, wel groter dan in de landen zonder Euro (respectievelijk 64% ten opzichte van 57%).

Er is veel verschil tussen de Europese landen in de mate waarin de inwoners zich Europese burgers voelen. In 23 lidstaten van de Europese Unie voelt de meerderheid van de inwoners zich Europees burger. Er zijn hier zelfs lidstaten waar 70 procent of een nog groter deel van de bevolking zich Europees burger voelt, onder andere Luxemburg, Malta, Slowakije, Duitsland, Finland, België, Denemarken,  Estland en Polen. In Bulgarije, het Verenigd Koninkrijk ,Griekenland en Cyprus voelt een meerderheid van de bevolking zich geen burger van de Europese Unie.

Bijna de helft van alle Europeanen zal  zichzelf in de toekomst ten eerste blijven zien als zijn eigen nationaliteit en daarnaast als Europeaan. Toch voelt ruim één derde van de Europeanen, zich helemaal geen Europeaan maar enkel zijn eigen nationaliteit. Louter 3 procent van de Europeanen ziet zichzelf enkel als Europeaan, dit is dus een erg klein deel.

Interessant is, dat cultuur door de Europese respondenten wordt gezien als de grootste hefboom voor het creëren voor een gevoel van community in de Europese Unie, meer dan economie. 28 procent van de respondenten noemt cultuur als grootste hefboom voor een gevoel van gemeenschap en hiermee staat het boven economie. Dit was in 2012 nog andersom (Europese Commissie, 2013).

Uit de Eurobarometer uit het voorjaar van 2013 blijkt dat 38 procent van de Europeanen zich geen Europeaan voelt, maar zich enkel identificeert met de eigen nationaliteit. Ook in wetenschappelijk onderzoek wordt de conclusie getrokken dat een Europese identiteit (nog) niet aanwezig is onder het merendeel van de Europese bevolking. Als ruim een derde van de bevolking van de Europese Unie zich geen Europeaan voelt, is dit dan erg? Over de mogelijke problematiek die kan ontstaan bij het ontbreken van een dergelijke identiteit is veel literatuur verschenen. Sommige auteurs hebben grote zorgen over de verhoudingen tussen identiteit enerzijds en democratie en rechtsstaat anderzijds. Legitimiteit van besluitvorming en een onafhankelijk rechterlijke macht kunnen in het geding komen in de Europese Unie. Andere auteurs benadrukken juist de kracht van conflict (tussen culturen) in een deliberatieve democratie. De  uiteindelijke positieve of negatieve effecten van een gebrek aan gedeelde cultuur zullen op termijn gaan blijken. Belangrijk is in ieder geval om kritisch te blijven naar een te snel veronderstelde ‘Europese cultuur’.

_______________________________________________________

[i] Friedman, T., (2007). De aarde is plat. Ontdekkingsreis door een geglobaliseerde wereld. Amsterdam: Nieuw Amsterdam

 

[ii] Epstein, M. (2009). Transculture. A broad way between globalism and multiculturalism. In American Journal of Economics and SociologyVolume 68, Issue 1
Geraadpleegd via: http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2008.00626.x/abstract

[iii] Epstein, M. (2009). Transculture. A broad way between globalism and multiculturalism. In American Journal of Economics and SociologyVolume 68, Issue 1
Geraadpleegd via: http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2008.00626.x/abstract

[iv] Pater, B., Beneker, T., Buunk, W. (2004). Europa – Ruimtelijke Samenhang en Verscheidenheid in de Europese Unie. Assen: Koninklijke van Gorcum.

[v] Pater, B., Beneker, T., Buunk, W. (2004). Europa – Ruimtelijke Samenhang en Verscheidenheid in de Europese Unie. Assen: Koninklijke van Gorcum.

[vi] Europese commissie (2013). Standaard Eurobarometer voorjaar 2013.

Geraadpleegd via: http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb79/eb79_en.htm

About the Author

Laura de Leeuw is sinds maart 2015 werkzaam als redactielid bij Secjure.nl. Laura heeft de bachelor Bestuurskunde afgerond en is nu student in de Research master in Public Administration and Organisational Science.

 

Leave a Reply